Tidleg teknisk ordliste på nynorsk

Eitt av argumenta som vart brukt mot nynorsken dei fyrste tiåra, var at målet mangla ord og uttrykksmåtar på ein del felt. Særleg gjaldt det abstrakte fenomen og ulike vitskapar. Lokalhistorikaren Ivar Kleiven frå Vågå gjorde noko med dette.

Eit språk blir utvikla på dei felta der det blir nytta, og tilsvarande uutvikla på område der det ikkje blir brukt. Det er klart at dei som kjempa fram nynorsken, måtte finne fram til eigna uttrykksmåtar utan nokon tradisjon å stø seg til. Ivar Kleiven gjorde sitt. I 1902 sende han inn ei teknisk ordliste til Foreningen til Norske Fortidsmindemærkers Bevaring, Tekniske ord fra Vaage. Denne ordsamlinga inneheld over 160 oppslagsord, dei fleste om byggjeverksemd og interiør. Orda er skrivne på dialekt, og forklaringane er på dansk. Her finn vi ord som er velkjende i dag, som ås (Aas) om berebjelke, og uttrykk som nok er borte. Det var Kleiven klar over, og derfor er nokre av forklaringane skrivne i fortid, andre i nåtid. Vi kan ta to døme.

Kleiven føre opp verbet me'(d)adraagaa, skrive meadrågå på "moderne" vågådialekt. Dette ordet blir forklart slik: "at optrække en Linje med Me'(d)en paa hver af Stokkens sider, hvorefter man med Øksen fældte den ned paa den underliggende. Gulve huggedes ogsaa sammen paa denne Maade, idet man brugte Me'(d)en og Øksen i stedet for Langhøvl." Ein me(d) var eit verkty av jern ein brukte for å merke tommarstokkar med i endene, ein tømmergaffel. Dette er eit nøyaktig faguttrykk som fortel om ein heil operasjon, og det syner absolutt evne til å samanfatte og abstrahere fagkunnskap.

Eit anna ord er substantivet Aatsugu, ei åtsugu. Kleiven forklarer at det kjem "af Sog (som han ikkje forklarer), deraf suga A. = en Maade at forbinde to stykker Træ, Jern o.l paa." Utan å gå i detalj, syner Kleiven at vågåmålet har eit omgrep for samanføying. Verbet kinnbeine fortel at vagværane brukte språkbilde i fagspråket sitt. Å kinnbeine var nemleg "at afglatte, "studse" eller afrunde de indvendige skarpe kanter af Laftehuggene i Husets Hjørner.". Og lafting er det fleire oppslagsord som viser til.

Eksempla kunne ha vore mange fleire, og ei viser til berre eitt av mange område der vagværane som andre dølar hadde utvikla ein nøyaktig fagterminologi for. Og Kleiven skreiv ikkje dette som fagmann, men som bondegut og bygdebuar. Fagfolk ville ha kunna gjort ei slik liste mykje meir omfattande, men Kleiven var den som synte nokon i utomverda at dølane hadde slike tekniske faguttrykk. I dag kan det verke kuriøst og spinkelt, men dette skjedde i ei tid da slike bevis på nedervd fagkunnskap var ettertrakta – anten det var i utviklinga av Noreg eller nynorsken.

Kjelde:

Kleiven, Ivar: Tekniske ord fra Vaage. Frå Artiklar av Ivar Kleiven. Målbruken hans. Bibliografi. Dølaringen, Vågåmo 1991

Av Jon Peder Vestad

Lagt ut på nettet 21. april 2004