Fredag 20. juni 2003 var det offisiell opning av Pitesamisk kultursenter i Bajdár, Beiarn. På opningsdagen var om lag 150 personar innom senteret, som er arbeidd fram av eldsjeler frå ei av dei minste folkegruppene i Noreg.

- Vi skal ha språkundervisning her, lære å sy koftesøm og mye anna, fortalde initiativtakaren Knut Sundsjord til Avisa Nordland. Sundsjord er leiar for stiftinga Douddara Raffe, Viddas Fred, som eig senteret.

Nesten utdøydd kultur

Det er vel to og et halvt år sia idéen om eit eige pitesamisk kultursenter tok til å ta form. Og det hasta å få til noko slikt, fortel Finn Strand til den samiske avisa Sagat.

- Vi kan vel nesten seie at pitesamisk kultur på norsk side var i ferd med å døy ut, fortel Strand til Sagat. Han og andre eldsjeler har arbeidd for senteret, og dei har mellom anna fått god kontakt med pitesamane på svensk side, spesielt i Árjjapluovve, Arjeplog. Også den svenske kommunen Arvidsjaur er frå gammalt av pitesamisk område.

- I samisk samanheng har det støtt vore aust-vest-kontakt, og ikkje nord-sør.  Derfor er det viktig for den pitesamiske kulturen at vi får godt samband mellom pitesamane på begge sider av riksgrensen, seier Rudolf Ingvaldsen. Han er ein annan av initiativtakerane til det pitesamiske kultursenteret. Det held hus i ein gammal lensmannsgard på Dokmo i Beiarn kommune i Nordland. Fylkesordføraren var til stades på opninga, som fekk ein del omtale i lokale medium.

Nordlandssamar

Sametinget har gitt senteret 100 000 i årleg driftstilskott. Senteret skal etter kvart tilsetje ein person som kan stå for drifta, opplyser Sagat. Nordland fylkeskommune har au støtta senteret. Styret for stiftinga Douddara Raffe håper at fylkeskommunen går inn med fast driftstøtte, slik at senteret kan utviklast vidare.

Det pitesamiske området på norsk side omfattar omtrent heile Sør-Salten i Nordland fylke, med kommunane Beiarn, Saltdal, Skierrestáde (Skjerstad), Meløy og Oarjje-Bajdár (Gildeskål), og deler av Bodø og Fuossko (Fauske) kommuner. Gruvesamfunnet Sulitjelma var pitesamisk før i tida. Språkbasen Ethnologue plasserer det pitesamiske området i Noreg mellom Ranafjorden og Saltenfjorden, men kjem ikkje med opplysningar om kor mange som eventuelt framleis snakkar noko pitesamisk.

Ti språkbrukarar – i Sverige

Ifølgje språkforskaren Trond Trosterud er både pitesamisk og umesamisk utdøydd på norsk side. I Sverige er det berre nokre få eldre som snakkar desse variantane av samisk, og på den svenske nettstaden www.sapmi.se er det opplyst at det kan vere om lag ti personar alt i alt som kan kvart av desse to språka. Dei skal alle vere over 65 år. Til samanlikning er sørsamisk ført opp med 500 brukarar i Noreg og Sverige, lulesamisk med 2000. Nordsamisk kan ha så mange som 30000 brukarar på nordkalotten.

Pitesamisk tilhører som nordsamisk den såkalla sentralsamiske språkgruppa, og skil seg frå lulesamisk i nord og umesamisk og sørsamisk i sør. Ifølgje læraren og kulturarbeidaren Svein Lund blir det eit språkleg tomrom når dei siste brukarane av ume- og pitesamisk er borte. Dei gjenlevande samiske språka sør for Troms er så ulike at dei ikkje utan vidare er gjensidig forståelege. Pitesamisk har vore ei språkleg bru mellom ulike samiske grupper. Dette vesle språket ber namnet bihtámsáme, og namnet overlever i det minste. Nå kan også pitesamisk kultur ha fått ein ny kveik.

Av Jon Peder Vestad

Lagt ut på nettet 30. juni 2003

Kjelder:

www.an.no (Avisa Nordland): Pitesamisk senter åpnet i Beiarn. 23.6. 2003

Ethnologue. Languages of the world. SIL, Dallas, USA 1992

Lund, Svein: "Aldeles ubrukt og uvandt til aandelige ideer". Artikkel i Mål og makt 1/98, http://home.online.no/~sveilund/sami/malmakt.htm

www.nfk.no (Nordland fylkeskommune): Pitesamisk kultursenter åpnet i Beiarn. 24.6. 2003

Professorsinstallation 3/3-2000 i allmän språkvetenskap (Jan-Olof Svantesson),  www.lu.se/info/profinst/2000/3mars/13_svantesson.html

www.sagat.no (Sagat), juni 2003

www.sapmi.se/ssr/giella.html: Dialektområden i Sápmi

Trosterud, Trond: Individuelle og kollektive rettar til språk. www.hum.uit.no/a/trond/individ.html