Nynorsken i radio og fjernsyn har vorte meir munnleg, men også meir nynorsk dei siste tiåra. Det viser seg nemleg at bokmålspreget var sterkare på 1960-talet enn sist på 1990-talet. Og når ein låner ord frå bokmålet, tilpassar ein oftare låna til nynorsken.

I samband med doktorgradsprosjektet mitt om journalistar som bruker nynorsk og haldningane deira til språket, har eg analysert nærare 130 innslag frå nyheits- og aktualitetssendingar i NRK radio. Eg har konsentrert meg om avvik frå læreboknormalen, og frå det vi reknar som nynorsk stil. Da eg gjekk gjennom materialet, skilde eg ut former og ord som viste seg å vera i samsvar med den læreboknormalen som gjaldt, og dei er ikkje med i systematiseringa.

Språkreglar styrer ikkje alt

Materialet femnar om kring fire og ein halv time med nynorske tekstar, og der finn vi 56 journalistar. Den fyrste perioden går frå 1960 til 1970, den andre frå 1982 til 1984, og den siste er året 1998. Grunnen til at periodane ikkje er like lange, er at det var vanskeleg å finne nok samanliknbart materiale elles. NRK har ikkje arkivert nyheitssendingar i særleg grad før på 1990-talet.

I 1959 fekk NRK det fyrste settet med språkreglar, som slo fast at medarbeidarane kunne bruke både hovud- og sideformer. I reglane frå 1982 heitte det seg at ein skulle ”i hovudsak bruke eit språk som ligg innanfor læreboknormalen”. Det same gjeld reglane frå 1996. Men det er ikkje berre reglar som styrer språkbruken, det gjer også interne retningslinjer, haldningar i tida og produksjonsvilkåra. Ein NRK-pensjonist fortalde meg nyleg at da han arbeidde i Dagsnytt fyrst på 1960-talet, fekk han ei nøyen vurdering av språkbruken etter kvar sending av Karl Castrén Lyche, ein av nynorskveteranane i norsk kringkasting. NRK-nynorsken skulle vere korrekt, og rekrutteringa av filologar til Marienlyst sikra nok eit visst språkleg nivå. Likevel fanst det både reine feil og klare stilbrot denne tida.

1960-talet: Tydeleg bokmålstone

På 1960-talet kunne folk høre kjende NRK-stemmer seie nå, Norge, bodde, fulgt, gikk, åndelig og øyeblikk. Samsvarsbøyinga var dei heller ikkje heilt støe i. Ja, dei fleste typar avvik frå korrekt nynorsk som vi registrerer i dag, fanst da au, og dei er ikkje knytte til ein eller to bestemte NRK-medarbeidarar. Det som er mest slåande, er det tydelege bokmålspreget nynorsken i kringkastinga hadde.

Dei som kjempa mot genitivs-s-ar, kjempa tydelegvis forgjeves. Her finn vi formuleringar som ”menneskets herredømme”, ”presidentens prinsipielle programsyn” og ”ein nobel fredens tenar”, attåt alle genitivane ved namn. Nå er ikkje dette forbode, men i dag vil nok mange seie at dette er språkbruk som peikar i retning bokmål. Enda tydelegare ser vi det i mangelen på dobbel bunden form. Det finst flust av formuleringar som ”dei tunge våpen måtte Vest-Tyskland få…, å forlate den politiske arena, ein av dei eldste og fremste mellom nordmenn, det mest originale innslag, den tid og dei krefter som vart brukte på den saka”. Det er heller ikkje i tråd med god nynorsk språktone i dag å fortelja at ”dei slo opp sine telt” eller ”ein xx følgde min gang”. Det vart gjort den gongen.

1980-talet: Dialektpreg

Medan bokmålspreget er tydeleg i nynorsken i kringkastinga på 1960-talet, er det dialektpreget som slår ein mest i opptaka frå 1982 til 1984. På denne tida dreiv dialektbølgja og stilna, og ho sette merke etter seg. Nærradioane var ennå berre så vidt i gang, og hadde i liten grad tilført NRK nokon ny språkkultur. Men på 1980-talet hadde radioen vorte mindre manusbunden enn tidlegare. Medan kjende nynorskstemmer på 1960-talet som den nemnde Lyche, Arthur Klæbo, Ottar Odland og Per Riste stilte med ferdigskrivne manus i studio, vart meir sendt direkte nå.

Det nynorske nyheitsspråket i radioen fyrst på 1980-talet syner at journalistane lånte meir direkte frå bokmålet, men også tilpassa fleire av låna nynorsken. Dialektpreget viser seg mellom anna i substantiv- og presensendingar (dykkara, skula; snakka, meine), og i pronomenbruken, der former som ka, nåkken og some vart nytta. Om lag kvart tredje registrerte språkdrag kan førast attende til målføra denne perioden, og det munnlege preget viser seg også i at det nesten ikkje var noko av manglande dobbel bunden form.

1998: Tilpassing til nynorsk

Opptaka frå 1998 inneheld færre avvik frå nynorsknorma enn i perioden før. I båe desse periodane dukkar dei fleste registrerte funna opp i ordtilfanget og verbbøyinga. I større grad enn i dei to andre periodane, kan avvika frå 1998 peike i retning nynorsk. Det vil mellom anna seia at om ein har lånt eit ord frå bokmålet, så blir det tilpassa det nynorske bøyingsmønsteret. Vi finn til dømes ord som forestillingar, samtlege og forurensa. Vi finn au verbformer som reduserar, endte og svekka, og feil bruk av kjønn, manglande samsvarbøying osv. – som tidlegare. Dialektpreget er tydeleg mindre, medan draga som kan førast attende til bokmålet, er noko fleire enn i perioden før. Det viser seg at det er nokon fleire tilfelle av manglande dobbel bunden form (”Den raude hær, nestleiar i SV”) og eigedomspronomen før substantiv enn det var i opptaka frå 1980-talet. Dette kan tyde på at det nynorske nyheitsspråket har vorte noko meir skriftprega att.

For høg ”bokmålsprosent”

Eg har systematisert materialet etter om det er funn i formverket, ordlån eller formuleringsmåtar. Eg har halde meg til den rettskrivinga som gjaldt i kvar periode, og som nemnt sett på avvik frå læreboknormalen. Der det har vore muleg å seie om eit språkdrag peikar i retning av bokmål, nynorsk eller ingen av delane, har eg gjort det. Men her kjem bokmålet inn som ein forstyrrande faktor i dobbel forstand. Det er jo ikkje slik at om eit språkdrag i talt nynorsk samsvarer med bokmål, så er det bokmålet som lurer under. I mange tilfelle samsvarer bruk av sideformer og ord utafor nynorskordlistene med dialektar. Men sia eg ikkje har kunna undersøke dialektbakgrunnen til kvar enkelt medarbeidar, har eg plassert språkfunna etter muleg samsvar med nynorsk, bokmål eller dialekt. Det betyr at ”bokmålsprosenten” alltid er noko for høg i systematiseringa.

Materialet under eitt syner at det er færrast avvik frå nynorsknorma i materialet frå 1960-talet. I alt var det vel 210 funn i denne perioden, rundt 315 i neste og 275 i den siste. Og avvika fordeler seg ulikt. Medan nynorskfolka i NRK heldt seg relativt støtt til nynorskordlistene på 1960-talet, kunne dei samstundes ofte bruke språkdrag som samsvarte med eller peikar i retning bokmålet. Adjektivendinga –lig var til dømes heilt vanleg. Over 70 prosent av språkfunna frå denne perioden kan peike mot bokmålet. Sia avvika fordelte seg på færre kategoriar enn i dei andre to periodane, vart dette mulege bokmålspreget også meir dominerande. Frå perioden 1982 til 1984 kan i underkant av 50 prosent av språkfunna peike mot bokmålet, og i materialet frå 1998 er vi oppe i vel 60 prosent att.

Svakare kunnskapar, men sterkare lojalitet?

Undersøkinga syner klart at kunnskapen om rettskrivingsreglar for nynorsken har vorte svekt frå 1960-talet til i dag. Bokmålet har i heile perioden vore ein konstant påverkingsfaktor for den talte nynorsken, og dette må vi sjå i lys av bokmålsdominansen i Noreg. Men det som er spesielt interessant å leggje merke til, er at nynorsken også er styrkt denne perioden. Det har seg slik: Dersom ein nynorskbrukar på 1960-talet trødde utafor nynorsken, gjorde han det ”skikkeleg”. Berre 11 prosent av dei avvikande språkfunna frå denne perioden kan førast tilbake til nynorsken, medan over 21 prosent gjorde det i 1998 (17 i 1982-84). Haldninga ser ut til å vera at ein skal unngå både å snakke dialekt og å verke bokmålsaktig. Ergo gjer ein språket ”mest muleg” nynorsk, og det er jo ei sympatisk haldning!

Språkdrag som er tilpassa nynorsken, er i utgangspunktet avvik frå nynorsknorma. Men nettopp fordi desse funna er tilpassa nynorsken, representerer dei ikkje noko brott med nynorsken som målform. Truleg har det vorte formidla tydelegare korleis ein ”bør” formulere seg på nynorsk i tida etter 1970. Samstundes har dialektbølgja og utviklinga av radioen som eit direktesendt medium vore med på å føre språktonen nærare ein munnleg og muleg ideell nynorsk stil. Det tyder på at nynorsken som bruksmål i radio og fjernsyn greier seg godt.

Muleg nytteverdi

Funna frå denne undersøkinga kan brukast til så mangt. Dei som vil slå fast at ein del journalistar ikkje meistrar samsvarsbøying og kjenner dårleg til rettskrivingsreglar, kan få det stadfesta. Ønskjer ein å bevise at tradisjonelle ord og former er lite nytta, ser ein det lett. Dei som ønskjer å dokumentere at sideformer som adjektivet nå, endingar på –lig, sideformer som bare, muleg, tatt og gjøre er i bruk, finn det. Dersom ein vil sjå endringar i den talte nynorsken i denne perioden, finn ein at han har vorte meir munnleg. Er det bokmålspåverking ein er ute etter, blir ein ikkje skuffa. Men dei som påstår at bokmålet har fått større makt over nynorsken, vil derimot ha vanskar med å finne det her.

Materialet syner at normbrotta har vorte fleire, men i større grad enn før er dei tilpassa nynorsken som målform. Bokmålspreget i stil er mindre tydeleg enn det var før. Den normerte nynorske tala i etermedia viser seg å vera fleksibel, mangfaldig og klart prega av brukarane. Med andre ord: tidsriktig og levande.

Av Jon Peder Vestad

Denne kronikken sto i Dag og Tid februar 2003. Lagt ut på nettet 13. mai 2003.