Vi som kom til verda eit halvt saeculum pluss eit decennium og vel så det før utgangen av vårt millennium, er nok ikkje heilt oppdaterte og fancy i ordforrådet. Men vi trur vel vi er gamle nok til å seie frå om det vi ser som dårskap og jåleri i allmenn språkbruk. 

Av Bjarte Alme

Likevel, det nyttar sjølvsagt ikkje, forstår vi, å gi uttrykk for noko slikt,  ikkje i ei språkdrakt  utan siste oppdatering. Det nyttar ikkje å kome dragande med ord som tusenår og liknande. Folk ser på oss, det er som om vi skulle gått med treski og eplenikkers. -Kva slags decennium lever du i, skal tru?
   Men nokre av oss lever altså framleis i ei tid og ei verd der det ikkje er så viktig å vere heilt på moten til ei  kvar tid. Vi meinar til dømes at det må gå an å kjenne til eit moteord, utan at ein dermed må bruke det heile tida. For nokre år sidan, eller for nokre moteord sidan, var det om lag uråd å føre ein samtale på oppdatert norsk utan å bruke ordet unik minst ein gong i kvar setning. Til sist var unik  så utslite at det ikkje lenger kunne brukast til å halde på noko form for meining, og ordet er vel no sendt tilbake til ein bortgøymd plass i ordboka der det kom frå. Det unike var ikkje lenger unikt nok.
   Nye ord står stadig for tur til å få plassering i nokre månader eller år på moteordbransjen si ti på topp-liste. Eitt var rimeleg, som for ikkje lenge sidan vart forfremma til å tyde alle gradar av urimeleg, og som ei tid har hatt monopolstatus for å markere alt som før var fælt eller svært. Snart får vel også rimeleg eit rimeleg trist tilvære som språkleg attgløyme. 
   Vi har ikkje noko språkpoliti her i landet, og skal ikkje ha det. Det må gjerne vere ein menneskerett for alle å bruke så mange moteord dei berre vil, så ofte og lenge dei  vil, om dei no ser seg tente med det. For mange er det tydeleg nok viktig å markere at dei har vore vakne i timen og fått med seg det siste og  nyaste i ord som er i ferd med å verte trendy. Det er liten vits i å lære moteorda etter at dei fleste andre har teke dei i bruk. Poenget er nok heller å markere sine trendy ordkunnskapar før dei fleste andre (hittfolket, som dei sa før) hadde lært kva det handla om. For eit  moteord er det ingen føremon at det er lett å forstå, heller tvert om. Sjølv har eg til dømes aldri makta å forstå kva som ligg i ordet heftig, og  heller ikkje i spektakulært, men eg trøystar meg med at dei begge truleg kan tyde kva som helst.
   Det går an å ergre seg: I dei snart utbrende restane av det vi måtte ha hatt av nasjonal språkkultur, ligg det framleis eit nesten ubrukt ordforråd som ikkje er av fossil karakter. Det er ord som vi har brukt mest til det siste, og som inntil nyleg hadde sin fulle verdi. Det var før dei vart utkonkurrerte av moten, og skubba utfor skrivebordskanten fordi dei var umoderne. 
   Det er ikkje noko gale med moteorda, ut over det at dei er moteord. Det er ikkje noko i vegen med ordet millennium heller. Det er god latin, i og for seg. Det er jamvel godt nok på engelsk, fordi engelsk er så fattig at det er vanskeleg å finne eit godt angelsaksisk alternativ i akkurat dette tilfellet. 
   På norsk er vi så språkleg velståande at det faktisk finst gode alternativ, som er kortare, og ikkje minst klarare. Tusenår (eller årtusen) kan knapt mistydast, verken med eller utan ordbok. 
   Ordet millennium har to tydingar, og ingen av dei er ”tusenårsskifte” som nokre kanskje trur. Gjennom det meste av vår vesteuropeiske latin- og lesekyndige historie har det vore lite bruk for å mase om kva for eit tusenår ein til ei kvar tid levde i, og millennium i tydinga ”tusenår” var faktisk lite brukt. Bruken av ”millennium” var helst i overført tyding – ”tusenårsrike”, eller fenomenet med dei ulike grupper og sekter av religiøse svermarar som trudde på eit slikt rike på jorda. 
   Eg trur knapt at dei fleste av ”millenniaristane” i notida i grunnen ventar på tusenårsriket. Eg trur snarare tvert om – at dei nettopp har lært ordet, har fått det for seg at dei ”må” bruke det, og at dei kjem til å gløyme det heller fort. Eg trur millennium – paradoksalt nok - ikkje er eit ord som kjem til å leve lenge – i vanleg språkbruk..
   Grunnen til at millennium har dukka opp i norsk skrift- og talespråk i det heile – i vanleg bruk først no i dei siste månadene – er sjølvsagt at det har vandra inn frå engelsk. Dei fleste store nyvinningane – skal vi seie moteorda i eliteserien – brukar å kome den vegen. Ofte dukkar ordet opp – å sjå til frå det store ukjende  - det kjem som ein komet, lyser opp og er omtalt og uttalt av alle for ei kort tid, til det har tapt all interesse og bleiknar bort, på  veg tilbake til mørket og gløymska. Moteorda kjem og fer.
   I realiteten er det ikkje heilt slik. Dei fleste vandrande moteorda har sjølvsagt eit velkjent opphav, og har heile tida vore å finne ein stad, brukt i meir avgrensa tydning i særskilte miljø eller språksamfunn. Mange av dei store moteord-kometane er av latinsk opphav – både millennium og unik er viktige døme på det. Det latinske opphavet kan medføre den eigenskapen at ordet verkar framandarta, det stikk seg litt ut, og det er ein klar fordel. Skal moteordet verkeleg slå til, bør det helst verke litt ekslusivt, ein framandarta verdsborgar.
   Å ergre seg over komande og farande motar i språkbruken er nok ei garantert unyttig form for tidtrøyte. Eit godt alternativ til ergrelsen er å flire litt. Kan hende er det akkurat det som ligg i tankane til det norske Språkrådet. Rådet har skapt diskusjon blant professorane med eit vedtak om at millennium ikkje skal bøyast på norsk, altså ikkje som ”milleniet”, til dømes, eller ”millennia”. Det finst gode argument for eit motsett standpunkt, men Språkrådet skal ikkje ha ordet opp att på saklista før langt inn på nyåret, godt over tusenårsskiftet.
   Då er det kanskje ikkje lenger så stor interesse for millenium-maset? Måtte millennium få sove i tusen år…

Artikkelen har vore trykt i Sunnmørsposten, og vart lagd ut på nettet 22.11. 1999.