Meir om nynorsken og dei personleg nynorske

Kronikken ”Dei personleg nynorske” i Dag og Tid (DT) nr. 6 2002 fekk fleire til å reagere. Her er ei redigert utgåve av eit svarinnlegg som kom på trykk i DT 8/2002.

Med å lansere omgrepet ”personleg nynorsk” har eg brukt ei formulering som har ein parallell i ”personleg kristen”. Sjølv om alle har eit personleg forhold til språket sitt, synest eg nemninga ”personleg nynorsk” får fram ei haldning som eg er kritisk til - om ho får stå som den einaste rette. Eg hadde to hovudærend med kronikken. Det eine var å peike på at dei eg kallar personleg nynorske ser ut til å meine at dei har ein særleg eigedomsrett over nynorsken. Det andre gjaldt det denne gruppa ser ut til å vilje gjere med målforma. Det verkar som eit mål at nynorsken er så ulik bokmål som råd, og ein bør t.d. ikkje nødvendigvis velje nynorskformer som passar med talemålet. Dette syntest eg var uheldig.

I Dag og Tid nr. 7 og 8 kom det i alt fire innlegg som tok opp kroniken min. Sia innspela er mange, må eg nemne at det var mye kronikken ikkje handla om. Forholdet mellom skrift og tale er eitt døme, og eg er sjølvsagt einig i at det er meir innfløkt enn eg framstilte det. Men når eg blir skulda for å drive ”ei slags ekskommunisering”, dvs. bannlysing!, tydelegvis av dei personleg nynorske, protesterer eg. Det er sunt at det finst fleire syn på korleis nynorsken skal vere, og det er greitt for meg at andre ikkje liker nynorsken min. Men eg reagerer på at ”språkpolitiet” ønskjer å forby oss å bruke ord som er tillatne, og vil presse oss inn i ei konservativ nynorsknorm. Eg vil ikkje tvinge nokon til å skrive ord som størrelse eller behandle!

Ein innsendar les au kronikken som eit åtak mot a-infinitiv, men eg synest det er greitt at det finst valfriheit på dette punktet. Dette trudde eg kom klart fram. Same innsendaren ser ut til å meine at kor eg bur og arbeider pregar meiningane mine. Vel, ved Høgskulen i Volda har folk ulike oppfatningar om nynorsken, og i bygdebyen Volda har eg budd sia sommaren 1995. Talemålet her er ikkje spesielt meir likt skriven nynorsk enn andre talemål eg kjenner. Eg er elles ein av dei som blir kalla konvertitt, sia bokmål var hovudmål i dei skulane eg gjekk på. No har eg hatt nynorsk som hovudmål i over tjue år, og er korkje ”nyfrelst” eller ”meir katolsk enn paven”. Eg forsvarer det den såkalla Statsnynorsken og Norsk språkråd, som m.a. er eit forum der ulike språksyn møtest og får forme språkutviklinga. Slik synest eg det skal vere. Språkrådet har fått ufortent mye kjeft.

Ein annan innsendar ønskjer ”sjølvstyrde delstatar, kvar med sitt eige språk”. Eg skjønner kor han vil: Skal nynorsken vere eit språk for heile landet, eller skal det vere for ein bestemt region? Kva svar ein gjev, kan ha følgjer for utforminga av språknorma. Sjølv ser eg på nynorsken som ein nasjonalskatt, som hører heile landet til. Denne debattanten skriv at folk som bruker det han kallar standardnynorsk, kan velje vestnordiske former og ord som dei ikkje har i talemåla. Ja, og det er ikkje noko gale i at folk gjer det, men vi må samstundes vere merksame på at nynorsken, som eit nasjonalspråk, er til for folk frå heile Noreg. Eg godtek sjølvsagt at det å velje nynorsk set visse grenser for språkbruken. Men dersom vi må gå for mye på akkord med vår eiga språkkjensle, blir vi lett fremmendgjorde. Den nemnde debattanten meiner au at det er ”statsbyråkratiet som på kunstig vis maktar å halda dei ulike språkkulturane samla”. Å privatisere språknormeringa er ikkje meir naturleg enn å la eit fagorgan som Norsk språkråd stå for arbeidet. Eg er ingen språkleg liberalist.

Ein tredje lesarbrevforfattar dreg opp store linjer, og er meir opptatt av tradisjonen enn det eg var i kronikken. Det er for eksempel ikkje noko problem for meg at språket til Olav H. Hauge, som han nemner, er annleis enn mitt. Hauge var diktar, og stod sjølvsagt fritt i språkvala sine. Eg har aldri oppfatta Hauge som noko språkpoliti, og har ikkje plassert han blant dei personleg nynorske. Korleis det hadde stått til med nynorsken om målforma jamt over låg nærare språket til Hauge og denne lesarbrevforfattaren, er eit hypotetisk spørsmål. Sjølv er eg glad for at eg slepp å skrive det han kallar klassisk nynorsk. Eg trur ikkje at ei meir konservativ nynorsknorm hadde styrkt nynorsken, men tvert imot at det ville ha gjort målet meir fjernt frå talemåla og mindre attraktivt som skriftspråk. I alle tilfelle finst nynorsk og bokmål side om side som alternativ til kvarandre, og da er det nok muleg å sjå på nynorsk som ein ”kolonial variant av bokmål”. Eg gjer det ikkje. Ueinigheita mellom tredjemann og meg kan botne i om vi ser på bokmål og nynorsk som to språk, eller som to målformer av same språket. Og ingen av oss kan bevise korleis det hadde gått med nynorsken om han hadde vore meir i tråd med språksynet hans. Det gjer uansett ikkje nynorsken mindre ”marginal” å snevre inn norma slik at det er dei mest konservative orda og formene som blir rekna for ”ekte” nynorsk. Ei slik linje trur eg kunne ha verka som det denne debattanten omtalar som eit ”virus” som ville ha øydelagt for nynorsken. Vi er ikkje tente med noko museumsspråk.

Ein fjerde debattant at nynorsken ”glir bort frå sin eigen skriftmålstradisjon” pga. det han ser som tilpassing til bokmålet og fleirtalsmålet. Opphavleg var ein syntese av talemål grunnlaget for nynorsken, og sambandet mellom skriftspråk og talemål er viktig for meg. Dersom bandet mellom dialekt og nynorsk er viktig for oss, er det naturleg å vente at dette visest att i praksis. Og eg er ueinig med denne innesendaren i at bokmålet får ei ”overlag synleg rolle i nynorsken” om vi kan bruke ord som vi har i talemåla våre, og som au finst i bokmålet. Tvert om – å absolutt skulle velje ord som ikkje finst i bokmål og former som bokmålet ikkje har, gjer at nynorsken blir målt mot bokmålet, og der det ”rette” er det som ikkje finst i bokmål. Mange av orda det er snakk om, kan førast attende til nedertysk, og eg synest det smakar vondt av forskjellsbehandling om ord frå nedertysk får fy-stempel, medan ord frå gresk og latin kan brukast. Og det betyr ikkje at eg er ”mot” tradisjonsorda! Ikkje stemmer det at nynorske tradisjonsord forsvinn frå nynorsken, heller. Helge Sandøy har t.d. vist at ord som blir brukte attåt såkalla nynorske tradisjonsord, ikkje skyv ut tradisjonsorda, men gjer ordtilfanget rikare. Jan Olav Fretland er inne på noko av det same i intervjuet i DT nr. 7. Intervjuet har tittelen ”-Nynorsk må ikkje bli eit forbodsspråk”. Nettopp!

For nokre år sia laga eg eit radioprogram om språkpolitikken på Island. Eg snakka med fleire islendingar som syntest at hangen til å setje om utalandske ord til islandsk gjekk altfor langt. Men det var vanskeleg å få nokon til å seie ope at dei var ueinige i den offisielle språkpolitikken – det var ikkje i tråd med takt og tone, tydelegvis. Islendingane er berre halvparten så mange som oss nynorskbrukarar, og den meir eller mindre friviljuge språkeinigheita som har funnest på Island, kan vi ikkje vente å finne hos oss. Det er sunt at vi får fram fleire oppfatningar om korleis nynorsken skal vere. Usunt ville det vere om det berre var eitt syn som var godtatt, og som ein kan stå for om ein er nynorskbrukar.     

Av Jon Peder Vestad, Volda.

Lagt ut på nettet 27. mars 2002