Ein gong hørte eg at ordet 'om' skulle vere opphav til alle andre ord. Dette ordet har i fleire tusen år vorte brukt i bønn og meditasjon. Leppene rundar seg fyrst til den opne vokalen, og møtest så att til konsonanten, 'om'. Når eit spebarn ligg ved brystet til mor si og blir amma, skjer det same. Og snur ein på 'om' og legg til ein 'r', så blir ordet 'mor'. Kan det vere det eldset ordet i verda?
 

Det er iallfall slik at dei vediske skriftene innleier og avsluttar bønnesetningar med 'om' (eller 'aum') frå sanskrit som er eit namn på den universelle grunnkrafta, på Krishna - det er urordet i det materielle universet. Og mor har som moder, mother, Mutter og det latinske mater same rot som matar i sanskrit. Det same gjeld dei andre orda for den som føder, mamma, mum, mama. Også orda for far liknar kvarandre, på latin vart han kalla pater, som vi også kjenner att i pappa og pa. På sanskrit vart det pitr. Og vegen frå 'å' til 'b' og 'f' er ikkje så lang i språk.

Ma og na, pa og ta
Desse døma er henta frå indoeuropeiske språk, der vi finn så ulike språk som gælisk, norsk, slovakisk, kurdisk og nepali. Det indoeuropeiske opphavet kan gje oss forklaring på korfor ungar i Iran på farsi roper på mama og baba, eller snakkar om madær og pedær - ord som vi som har mamma og pappa, mor og far, kan kjenne att. Men eg kan ikkje slå meg til ro med dette, for likelydande ord for mor og far finn vi også i språk som ikkje er indoeuropeiske.

Ungarske ungar har mama og baba, og uansett førenamn er ein tyrkisk far baba. Påverking frå andre språk kan nok forklare ordvalet i desse tilfella, men da blir det verre med vietnamesisk. Det er berre å gjette seg til kven som er me og kven som er ba i vietnamesisk, og i same slengen kan eg ta med at engelsk jo har ma og pa, portugisisk mae og pai. Og vegen kunne ha vore lenger frå om og til det kinesiske ordet for 'kvinneleg', no, det japanske ånna, kvinne, og nòóó, mor på det nordamerikanske arapaho-språket.

Kor tilfeldig er det at ord for mor og ord for far liknar kvarandre i vidt forskjellige språk? Forskaren George Peter Murdock ved Yale-universitetet har undersøkt om det var bestemte lydsamband som gjekk att i desse orda. Han tok for seg World Ethnographic Sample, ei verdsvid undersøking som vart gjort kjend i USA på 1950-talet. I materialet var over 470 språksamfunn med, og foreldreorda deira delte han inn etter lydsamband. Og Murdock fann ut at orda for mor og far grupperte seg etter eit bestemt mønster, uansett språkfamilie.

Orda er kjønnsbestemde, fann Murdock ut: Over halvparten (52 %) av orda for mor har ma, me, mo, na, ne, no i rota, og dette gjeld berre femten prosent av orda for far. Farsnemningane har til gjengjeld i 55 prosent pa, po, ta, to i rota, mot berre sju prosent av morsuttrykka. Dei to "vinnarpara", ma og na, pa og ta, fanst i 48 prosent av nemningane. I stor grad hørte dei språksamfunna som vart undersøkte til vidspreidde språkfamiliar som malayisk-polynesisk, niger-kongolesisk og indoeuropeisk. Men også når ein tok omsyn til språkslektskap, viste det seg at tendensen var den same over språkgrensene.

Finst det "kvinnelege" lydar?
Bak hangen til å gje mor og far namn med bestemte, ulike lydar, kan det liggje noko allmenn-menneskeleg. Det kan sjå ut som det er ei naturlov at 'm' og 'n' følgjer mor, 'å' og 't' far. Eller?
 Somme har meint at dette kan komme av meiningslause stabingar som ungar i alle land lærer av dei som steller dei. Tja. Det har også vorte sagt at ein "svak m" passar spesielt til kvinner… Like kjønnsleg er ei forklaring som går ut på at nasale lydar som 'm' og 'n' er innovervende, i motsetning til meir utovervende lydar som dermed skulle passe betre på …menn! Hm.

I "Etymologisk ordbog" gitt ut av Hjalmar Falk og Alf Torp finn ein mellom anna at "Mama stammer fra nyhøitysk Mama, som ca. 1650 indkom fra fransk maman; …et barneord for "moder", dannet ved reduplikation (oppattaking av ei staving) som papa." Dei viser også til "barnelyden ma", og det liknar noko Johan H. Rosbach skriv i oppslagsboka "Levende ord". Han kallar mamma for "et lalleord, og ikke på noen måte et bevisst uttrykk for noen tanke". Rosbach nemner også at det ikkje er tilfeldig at barn bruker dette ordet - som også er det latinske namnet for kvinnebryst. Men, ikkje sant - ordet pappa liknar ord vi kjenner for bryst, utan at Rosbach kjem inn på det. -

Barneord i vaksenspråk
Why "Mama" and "Papa"? heiter ein artikkel språkforskaren Roman Jakobson skreiv i 1959. Han peiker på at vaksne prøver å få til eit felles språk i "samtala" mellom dei og barn. Dette blir eit slags barnespråk som ungane blir tilvande, det knytter innhald til lydlege uttrykk for dei - og blir på dette viset eit mønster for tillaging av det tidlege språket deira. Enkelte ord frå barnespråket kjem inn i vaksenspråket, som til dømes ordparet mamma og pappa. Dette kan vere ei brukande forklaring på læreprosessen, men korfor er det som Murdock viste bestemte lydsamband som går att i desse kjerneorda?

Roman Jakobson skriv at det å uttale ein vokal krev maksimal kraftproduksjon, medan ein minkar kraftbruken tilsvarande når ein lukkar munnen og formar ein konsonant. Og dei fyrste meiningsfulle ytringane som kjem frå ein barnemunn, ord for foreldra, byggjer på dette spennet mellom uttalekrafta brukt på konsonantar og vokalar. Jakobson meiner at prinsippet om maksimum forskjell i uttalekraft ligg til grunn for fleirtalet av dei nemningane for mor og far som Murdock undersøkte.

Dersom 'om' er eit slags urord, kunne ein tenkje seg ordparet amma og appa. Og Roman Jakobson skriv at det er mest naturleg å uttale vokalen fyrst, og så komme med ein konsonant. Men - for å skjelne mellom konsonantane, er rekkefølgja konsonant pluss vokal den beste. Dette lærer ungar seg over heile verda i overgangen frå babling til tale, akkurat som dei skjønenr at dei må ta i for å bli forstått: Oppattaking av stavingar hjelper, ma-ma, pa-pa. Her er Jakobson inne på det same som Falk og Torp, "reduplikation". 

Far er ikkje mor
Når det gjeld det lydlege, går Roman Jakobson som Johan H. Rosbach "ad fontes", til mamma, brystet. Når barn syg, blir suginga gjerne følgt av mumling, av lydar som kan bli laga når leppene er pressa mot eit bryst eller ei tåteflaske. Her kan vi ha opphavet til ma og na i ord for mor; ordet blir til ved brystet. Slik blir lydane ord: Fyrst er "mamma"-lydane meir eller mindre ubevisste sugelydar, så blir dei eit utrop for ønske om mat og stell, før dei blir ord for den som gjev dette. I fyrste rekke er dèt mora, men ikkje nødvendigvis, skriv Jakobson. På ein måte blir mor gjort til eit fråverande vesen - eller ein pupp.

Andre forskarar har vist at det gjerne kan vere ordet for pappa ungane lærer fyrst, og da som nemning for den av foreldra som er til satdes. Slik sett blir funksjon viktigare enn kjønn. Roman Jakobson lurer her på om det kan vere skilnad mellom gutar og jenter i kva omgrep dei lærer seg fyrst, - mor eller far? Det blir hevda at dei lydane som er lettast å uttale for spebarn, er konsonantar som 'm' og vokalar som 'a', skriv George Peter Murdock. Kombinasjonar av desse lydane kjem inn i språket gjennom dei tidlege assosiasjonane mellom barnet og det moderlege opphavet. Frå ungen si side blir faren da den neste som dukkar opp. Han vil da bli påkalla ved hjelp av lydar som er nesten like lette å ytre som dei som blir brukte i morsordet. Men - desse lydane må gjere farsnemninga tydeleg forskjellig frå ord for mor, og det gjer lydsamband som pa og ma. Så er far på plass.

I opphavet er mor og far
Uroordet skulle vere om, opning og lukking. Eg snudde om på ordet, la til ein 'r' og fekk mor, den som føder. Jakobson forklarte korfor konsonanten burde komme fyrst, og klarte opp i mysteriet med sugelydar frå små barn som blir til namn på myndige mødrer. Murdock viste at i språk rundt omkring i verda finn vi besynderleg ofte ma, me, mo i ord for mor, og pa, ta, to i ord for far, og skildra korfor tendensen er så klar (nesten) over alt. Slik er det og har det vore for små skapningar over heile verda; mor og far er opphavet vårt og dei fyrste vi gjev namn. Skulle ikkje det vrere dei eldste orda?
 
Med 'å' som ein variant av 'o', kan vi sjå ei forunderleg sameining: Urordet 'om' blir vendt til må, og når vi legg dèt til tå, får vi ei samansmelting av ein kvinneleg og ein mannleg del, måtå. Denne sameininga gjev oss opphav på språket i soloppgangens land, Nippon.

Av Jon Peder Vestad

Denne artikkelen har stått på trykk i tidsskriftet akt 2/1992 

Kjelder: 
Falk, Hjalmar og Alf Torp: Etymologisk ordbog over det norske og det danske sprog. Gitt ut 1903-06, trykt opp att og gitt ut av Bjørn Ringstrøms antikvariat, Oslo 1991
Jakobson, Roman: Why "mama" and "papa"? Frå Perspectives in psychological theory, 1961 (1959) (s. 125-134)
Murdock, George Peter: Cross-language parallels in parental kin terms i Anthropological linguistics 1/9, 1-5. Bloomington, Indiana 1959 (NB! Mulegvis feil referanse)
Rosbach, Johan H.: Levende ord. Etymologi for alle. Aventura Forlag, Oslo 1984