Den som les Jul på Sunnmøre, får ikkje berre eit par timars kosestund med heftet, men også ein god porsjon lærdom.

Julehefte er ein eigen sjanger, og i Jul på Sunnmøre finn vi dikt av kjende og mindre kjende namn, julepreike, forteljingar frå gamle dagar og artiklar som handlar om alt frå iransk nyttårsfeiring til sunnmøringar i Sør-Afrika. Eg trur utgjevaren, Sunnmøre frilynde ungdomssamlag, har fått ein ganske ideell miks i juleheftet sitt. 

Artikkelen om iransk nyttårsfeiring av Reidun Aambø og stykket Bjarne Fowels-Landmark har skrive om sunnmøringane som utvandra til Sør-Afrika, er lærerike på kvar sin måte. Reidun Aambø fortel sjølvsagt om korleis nyttårsfeiringa i Iran er lagt opp, men også om korleis denne feiringa har oppstått og korleis ho har utvikla seg. Interessant er det da å sjå likskapstrekk mellom læra til Zoroaster (ca. 500 f. Kr.) og kristendommen. Utvandringa til Sør-Afrika er det mange av oss som har høyrt om. Bjarne Fowels-Landmark veit mykje om henne og greier å føre oss nærare på dei som søkte lykka - og delvis fann henne - synst i verda. Når ein ønskjer at ein artikkel skulle vere lenger, er han akkurat passe lang… Eg håper skriftstyret syter for meir stoff av denne sorten seinare.  

Bjørn Jonson Dale har to artiklar i juleheftet. Den eine er om Borgund som kyrkjestad og kaupstad, og den andre om Margretekyrkja i Borgund. Særleg er artikkelen om bysamfunnet Borgund interessant. Dale syner på ein overtydande måte kva posisjon Borgund hadde i mellomalderen, og dette meiner forfattaren er oversett av historikarar som ser Noreg frå andre stader enn Sunnmøre. Borgund hadde ei tid fire kyrkjer, og det var eit knutepunkt for meir enn Sunnmøre. Dale plasserer Sunnmøre i same bås som Nidaros, Bjørgvin og Oslo i nasjonal samanheng. 

Iallfall i min familie har vi hatt for vane å snakke om andre verdskrig og det overnaturlege i juleselskap. I selskap med Jul på Sunnmøre får vi denne gongen ikkje krigshistorier, men Jarle Walseth fortel barndomsminne frå Hjørundfjorden rundt 1950, og Matias Vatne fortel ei kattehistorie frå enda eit par tiår attende i tid. Det overnaturlege er det Kristbjørg Bjørndal som skriv godt og kunnskapsrikt om. Ho fortel m.a. om oskoreia, magiske ting, varseltaking og skikkar som botnar i overtru. Ein slik skikk er t.d. å la mat stå på bordet heile julenatta - det gjorde dei heime hos far min da han voks opp på 1940-talet. 

Lokale forfattarar som har ytt sitt til Jul på Sunnmøre i år, er Bjarne Rabben med to fine dikt og ein artikkel om folkehøgskulemannen Christen Kold, og Ivar Grimstad med ei novelle. Mange vil nok også finne glede i ein artikkel av Øyunn Kleiva om arkeologiske funn på Ytre søre. Forfattaren forklarer kva dei tinga ein har funne vart brukt til, anten som heilage gjenstandar eller bruksting, og korleis dei kunne "vandre" frå land til land.  

Ein siste artikkel lyt nemnast: Kvardagsmat og fårefrikasse. Det er tittelen på stykket Jarle Sulebust har skrive om kva ålesundarane åt til middag fyrst på 1900-talet. Eg håper nokon av dei som driv i kafé- og restaurantbransjen på Sunnmøre kan la seg inspirere. Det er lettare å få tradisjonsrik italiensk kvardagsmat som lasagne og pizza på våre kantar enn prinsefisk, saltfiskball, posse og sagosuppe.

Jul på Sunnmøre inneheld sjølvsagt ungdomslagsstoff, og det gjev oss eit interessant innblikk i viktig kulturarbeid. Heftet er i seg sjølv eit fint bidrag til kulturlivet på Sunnmøre, og eg må seie at eg er imponert over kor mykje og allsidig lesestoff det er i heftet. Det held både til to og tre lange, late ettermiddagar, om ein det vil. Dessutan passar det å gje vekk som ei julehelsing til nokon ein vil hugse på med noko anna enn eit kort eller ein blome. 

Av Jon Peder Vestad

Lagt ut på nettet 15.12. 2000.