"Sansenes rike", filmsensur og filmkunst

(Kronikk i Sunnmørsposten, 2.mai 2001. Dette er den fullstendige versjonen av kronikken. Det som kom på trykk i avisa var noko forkorta. Nederst på denne sida er nokre linkar til meir informasjon om filmen og regissøren.)

Av Johann Roppen, medievitar, Høgskulen i Volda.

4.mai har den fransk-japanske filmen Sansenes Rike noregspremiere. Filmen hadde alt i mars førpremiere i Volda, og på grunn av sex-scenene vekte filmen debatt. Men det ville vere synd om det er det einaste filmen vil bli hugsa for. Han fortener nemleg å bli seriøst vurdert i eit kultur- og mediepolitisk perspektiv, og den lokale debatten i Volda burde difor ha interesse også for andre.

Tidlegare har ”Sansenes Rike” berre vorte synt fram i lukka lag - i praksis vil det seie på filmklubbar. Filmen vert distribuert i Noreg av selskapet Arthaus, som er eigd av dei norske filmklubbane. Frammøtet på dei fire framsyningane i Volda var samla sett ikkje større enn det ein kunne ha venta på bra kveld på filmklubben og stadfester at filmen er mest interessant for dei særskilt filminteresserte.

Usett kritikk

I debatten om filmen var det fleire som kritiserte både filmen i seg sjølv og at han vart sett opp av Volda Filmteater. Kritikarane drog fram einskildscener som dei så brukte til å konkludere med at filmen var dårleg og skadeleg. At filmen i det heile slapp gjennom sensuren og vart sett opp i Volda vart tolka som eit teikn på flytting av grenser i retning moralsk forfall. Det vart også sagt at filmen gav feil inntrykk av japanarar som folkeferd. Alle denne kritikken kom før filmen var synt fram.

To barnevernsstudentar som faktisk såg filmen meinte i intervju og lesarbrev i Sunnmørsposten at i ei scene vart det gjort eit overgrep mot eit gutebarn.

Kinosjefen sjølv kunne fortelje at han hadde sett filmen ein gong for fleire år sidan, og hadde ikkje noko ynskje om å sjå han oppatt. Likevel valde han altså ikkje berre å arbeide for å få filmen sett opp i Volda før alle andre stader - men han sette også opp filmen fire gonger.

Regissøren og verket

Sansenes rike vart laga i 1976 og er ein fransk-japansk produksjon. Japanaren Nagisa Oshima stod for regien, medan oppdragsgjevar og produsent var franskmannen Anatole Dauman. Oshima er ein av dei aller fremste filmregissørane i Japan og har i tillegg til å lage spelefilmar også arbeidd med dokumentarfilm, teater og radio. Hjå oss er Oshima sitt mest kjende arbeid filmen "Merry Christmas, Mr. Lawrence" der blant andre David Bowie var med.

Sansenes rike vart spelt inn i Japan, skodespelarane er japanske og språket er japansk. På denne tida hadde Frankrike nett oppheva filmsensuren, og særleg for unge filmregissørar var det nærast politisk korrekt å lage filmar som utnytta den nye fridomen til å blant anna vise fram sexscener. I Japan var og er dette framleis forbode. For å unngå japansk sensur vart råfilmen importert frå Frankrike og filmen vart framkalla, klipt og hadde også premiere i Frankrike.

Oshima seier sjølv at filmen blant anna er eit oppgjer med den japanske sensuren. I ei spissformulering seier han at filmen er den perfekte pornografisk film - i Japan. Og det er fordi filmen er forboden i landet. Uansett innhaldet i filmen, så er filmen forboden og dermed pornografisk. Men så snart ein har sett filmen, vil den ikkje lenger bli oppfatta som pornografisk. Meiner Oshima.

Statens Filmtilsyn nekta i 1999 å gje løyve til å syne filmen på kino. Distributøren Arthaus klaga vedtaket inn for Klagenemnda for film og video, og Klagenemnda gav til sist Arthaus medhald i at filmen kunne synast fram. Klagenemnda peika på at Filmtilsynet ikkje hadde vurdert filmen ut frå kunstnarlege kriterier, og rekna dette som "noe oppsiktsvekkende". Oversett frå byråkratisk språk tyder dette at Klagenemnda meinte at Filmtilsynet ikkje hadde gjort jobben sin. Heile vedtaket er elles tilgjengeleg på Internett.

Klagenemnda vurderer i vedtaket sitt alle kontroversielle scener i filmen. Hovudkonklusjonen er at alle scenene høyrer med i ein kunstnarleg heilskap og at det ikkje er spekulative tildriv som ligg bak. Dermed oppheva Klagenemnda vedtaket frå Statens Filmtilsyn og godkjende filmen for framsyning på offentleg kino, eller ”i næring” som det heiter i vedtaket.

Handlinga i filmen

Filmen har som utgangspunkt ei hending frå 1936, og filmen skal byggje på politirapportane i saka.

Den kvinnelege hovudpersonen i filmen heiter Sada Abe og arbeider som prostituert. Då filmen tek til arbeider ho i eit tehus som også er bordell. Mannen til bordellstyraren vert interessert i Sada - og ho i han. Forholdet startar på det seksuelle planet, dei reiser bort i lag, går gjennom ein giftarmålseremoni og vert meir og meir oppslukte av kvarandre. Dei bryr seg ikkje om kva andre meiner om det hyperseksuelle forholdet deira, og Sada vil at mannen skal halde seg unna kona si. Sada vert gradvis meir desperat og valdeleg i ønskjet om å ha mannen hjå seg. På slutten av filmen eksperimenterer dei med å strype kvarandre medan dei ligg i lag, og til sist spør ho om å få drepe han. Noko det verkar som han samtykker i - han gjev seg til henne for alltid. Etter at han er død skjer ho av han lemet. Og i eit sluttord i filmen vart det sagt at ho fire dagar etter vart funnen av politiet vandrande rundt i Tokyo med kjønnsorganet hans i lomma - strålande av lukke.

Ser ein berre på dei ytre handlingane er det lett å vere samd i at her er det mykje galskap. Men det er sjeldan rett å berre vurdere ein film, ei bok eller eit liv berre ut frå nokre få brotstykke. Ein må sjå nærare kva samanheng dei står i.

Kvinner i Japan

I Japan i dag kan kvinner ta utdanning og arbeide utanfor heimen - heilt fram til dei vert gifte. Deretter arbeider dei heime og passar barn og gamle. Ynskjer dei som vaksne kvinner å arbeide utanfor heimen, så må dei la vere å gifte seg. Det er kanskje unødvendig å seie at Japan er eit svært mannsdominert samfunn.

Kva er det så Sansenes Rike syner fram anna enn ei kvinne som får makt over mannen? Ikkje berre tek ho styringa, men til sist gjev mannen seg til henne fullt og heilt ved å ofre seg sjølv. På det seksuelle planet er det ei tilsvarande utvikling. I starten er det han som er frampå og søkjer fullnøying. På slutten av filmen er det ho som bokstavleg talt er øverst og brukar kroppen hans først og fremst for eiga nyting. Men dei to er heile tida samde i alt som skjer. Mellom dei to er det vanskeleg å sjå noko tvang på det seksuelle området. Men dette er uansett ei slags kvinneleg erobring av posisjonen som den seksuelt dominerande, noko som bryt totalt med tradisjonelt kjønnsrollemønster.

Per Buvik har i ein analyse peika på at filmen syner fram ein kvinneleg attrå som både er breiare og sterkare enn den mannlege. I dette perspektivet er det kanskje ikkje så rart at japanske feministar vurderer filmen positivt.

Barnescena

Den omtalte scena med to barn varer i eit knapt halvminutt og på dette tidspunktet i filmen har det vorte klart at Sada er den sterke personen i trekantforholdet mellom Sada, mannen og kona hans. Fram til då kunne det kanskje verke som om Sada forgudar det mannlege kjønnet, men så kjem altså den omtala scena. Sada sit i eit rom og leikar med to nakne småbarn - ei jente og ein gut. Ho leikar noko som liknar på "bjørnen sover" med dei, og dei to borna hylar av fryd når ho prøver å fange dei. Heilt på slutten endrar scena karakter då Sada stoppar guten og grip tak i kjønnet hans. Han stoppar opp og seier ho skal sleppe fordi det gjer vondt.

Til skilnad frå vanlege kinogjengarar har klagenemnda hatt høve til å sjå dei aktuelle scenene fleire gonger, men nemnda er i sin presentasjon i tvil om kva som faktisk skjer i scenen - om guten verkeleg får vondt eller om det er skodespel. Nemnda var langt meir oppteken av at nakne barn opptrådde i ein film der det seksuelle spelte ei så viktig rolle og var slik sett kritisk til scena - men aksepterte at den var viktig for heilskapen.

Politikk og ideologi

Ein bør kanskje vere varsam med å sette ein film som i det ytre handlar om primærrelasjonar inn i ein alt for brei politisk samanheng. Men Oshimas samla produksjon og viktige scener i filmen opnar for slike tolkingar. I 1936 var Japan etablert som ei aggressiv militær- og industriell stormakt i Asia. Landet hadde alt i 1903 slått Russland og hadde kontroll over store delar av Korea og Mandsjuria. Japanarane såg på seg sjølve som eit herrefolk som burde herske over dei andre folka i Asia.

Den japanske statsideologien var strengt hierarkisk med keisaren på toppen og med gudegjeven autoritet. Heile systemet var gjennomsyra av autoritetstru og blind lydnad var einaste akseptable åtferd frå studentar, soldatar, arbeidarar - og kvinner. Skuleverket var ein reiskap for å utbreie den statsberande ideologien og både militærvesen og skuleverk vart bygd opp etter mønster frå tysk militarisme.

I filmen er det ein overlærar som også er politikar – og horekunde hos Saba. Han lærer Sada å sette pris på smerte. Rett nok ber ho han om å slå henne. Men han gjer det. I ei anna scene i slutten av filmen går den mannlege hovudpersonen sjagande mot si siste stund. På vegen marsjerer ei avdeling soldatar i stram orden - i motsett retning. Han på veg for å bli drepen. Soldatane på veg for å drepe.

Den amerikanske forfattaren Iris Chang har levert ei svært veldokumentert framstilling av dei japanske myrderia i den dåverande kinesiske hovudstaden Nanking i 1937. Kanskje vart så mange som ein halv million sivile tekne av dage i løpet av nokre få veker – i så fall fleire enn talet på døde i Hiroshima og Nagasaki til saman. Kvinner og barn vart systematisk valdtekne og drepne av japanske soldatar. Chang knyter den vettlause drepinga til den rådande japanske ideologien som blant anna gjekk ut på at einskildmennesket hadde ingen verdi. Berre om det ofra seg for fellesskapet var einskildmennesket noko verd i seg sjølv. Og den einskilde soldaten ikkje hadde nokon verdi, så var fiendens kvinner og barn endå mindre verd.

Det er eit hav av skilnad mellom denne ideologien og handlinga i Sansenes rike der mannen ofrar seg - ikkje for fellesskapet - men for Sada, for eit anna menneske, for ei kvinne.

Kunst og sensur

Til skilnad frå vanlege pornofilmar er Sansenes rike laga av ein respektert filmregissør, historia vert utvikla filmen igjennom, filmhandverket er førsteklasses og filmen inneheld ikkje einsidig fokusering på "kjønnsorgan i rørsle". Når kjønnsorgan dukkar opp, så er dei sjeldan det viktigaste i bilda. Handlingar, blikk og ansiktstuttrykk som fortel om relasjonane mellom Sada og mannen er langt viktigare for handlinga i filmen enn at dei faktisk har sex med kvarandre.

Kunstnarleg eller ikkje, så får kinogjengarar presentert ei rekkje seksuelle handlingar som pornoindustrien tradisjonelt har hatt monopol på å vise fram. Det er likevel ingen grunn til å tru at når denne filmen har vorte lovleg, så er det fritt fram for hardporno på norske kinoar. Til det er denne filmen for spesiell - og det forstod kinopublikum i Volda.

Dagen etter at Sansenes rike vart synt fram siste gongen i Volda Filmteater var det Hollywood-filmen om den menneskeetande gentlemannen Hannibal som stod på plakaten. Interessant nok var det ingen som protesterte mot den filmen.

Meir informasjon:

Arthaus

Bergen Filmklubb sin omtale av filmen

Nagisa Oshima sine filmar

Statens Filmtilsyn (klagenemnda sitt vedtak)

”The films of Oshima Nagisa” (bok av Maureen Turim)