Notat 11/2001

 

 

 

 

Solfrid Vartdal og Johann Roppen

 

Journalistutdanning og kjønn.

Studentar, lærarar og pensum

 

 

(Rapporten i word95-format)

 

 

Notat 11/2001

ISSN 0805-8075

 

Høgskulen i Volda       Møreforsking Volda

 

 

 

Forfattarar:                  Solfrid Vartdal

Johann Roppen

Utgjevar:                     Høgskulen i Volda

                                    ISSN 0805-8075

Sats:                            Johann Roppen

Trykk:                         Høgskulen i Volda

Opplag:                       30

Distribusjon:               Haugen Bok, 6100 Volda

                                    Tlf. 70 07 45  00 Faks: 70 07 45 50

                                    E-post: ekspress@haugenbok.no

 

                                    SfS Bok Volda, Pb. 278, 6101 Volda

                                    Tlf.: 70 07 53 85 Faks: 70 07 53 86

                                    E-post: sfsbok@hivolda.no

 

 

 

 

Om notatserien:

Notat er ein serie med ulike publikasjonar av mindre omfang, t.d. forprosjektnotat, foredrag, artikkelutkast o.a. Eit hovudføremål med serien er å stimulere til publisering og fagleg debatt i miljøet. Spreiinga går i hovudsak til fagmiljøet i Volda, til eksterne fagmiljø og personar som forfattaren/forfattarane ønskjer kommentarar frå. Kvar forfattar er ansvarleg for sitt arbeid.

 

1. Innleiing

 

Dette notatet  er skrive i samband med utarbeidinga av ein søknad til Rådet for anvendt medieforsking (RAM): ”Journalistutdanning og kjønnsdelt journalistikk”, der temaet er norske journalistutdanningar i eit kjønnsperspektiv. Føremålet med notatet er å samle og presentere ein del underlagsmateriale som vart samla inn i samband med skrivinga av søknaden.  Med journalistutdanningar er  det her meint dei fem utdanningane på høgskulenivå som er godkjende som journalistutdanningar av Norsk Journalistlag. Journalistutdanninga ved Samisk Høgskole er ikkje teken med her. Utdanningane er presenterte i tabellen nedanfor, og der står det også talet på studentar hausten 2001:

 

Norske journalistutdanningar 2001

Utdanning

Studentar

Oslo

75

Volda

60

Kristiansand

50

Bodø

40

Stavanger

34

 

Studia er her skilde frå kvarandre ved å bruke namnet på byen eller staden der utdanninga ligg. Utdanningane i Oslo, Volda, Bodø og Stavanger er ein del av statlege høgskular, medan utdanninga i Kristiansand er privateigd og blir marknadsført under namnet Mediehøgskolen Gimlekollen.

 

Studia skil seg frå kvarandre på mange måtar. I Volda er det eit tungt medievitskapleg innslag i utdanninga. Medievitskap omfattar i alt 12 av 40 vekttal i det toårige journaliststudiet.  Studentar frå Volda kan dermed gå direkte inn på hovudfag i medievitskap ved universiteta i Bergen og Oslo. I Volda vert det gjeve undervisning både i avis-, fjernsyns- og radiojournalistikk.

 

I Stavanger har journaliststudentane ei rekkje kurs i lag med andre studentar på kultur- og mediefaget. Hovudfokus i studiet er på avisjournalistikk.

 

Journalistutdanninga i Bodø har i 2001 vorte skilt ut frå den humanistiske avdelinga ved høgskulen og fått status som eit eige senter. Hovudfokus i studiet er på avisjournalistikk.

 

Ved Høgskulen i Oslo er journalistutdanninga ein del av ei felles avdeling for bibliotek- og journalistutdanning. I tillegg til utdanninga som avisjournalist har vert det også undervist i fotojournalistikk (pressefotografi).

 

Mediehøgskolen Gimlekollen i Kristiansand har ein kristen føremålsparagraf og gjev eit breitt utdanningstilbod  med avis, radio og fjernsyn.

 

Det vil vidare blir presentert tre typar kjønnsrelevante data om dei fem nemnde journalistutdanningane :

 

·      Studentar etter kjønn

·      Fagleg tilsette (lærarar) etter kjønn

·      Pensumlister etter kjønn på forfattar(ar)

 

 

Dataene er innhenta ved dei ulike høgskulane, og er så langt råd er oppdaterte hausten 2001.

 

 

 

 

 

2. Studentar etter kjønn

 

Dei ulike utdanningane har i varierande grad lett tilgjengeleg studentstatistikk. Somme utdanningar har tal berre for dei tre siste åra, medan Bodø hadde oversyn over studentar etter kjønn heilt attende til  1987. Dette tyder altså ikkje at tala ikkje er råd å få tak i, men på i dei korte og hektiske haustvekene våre førespurnader gjekk ut var det altså varierande i kva grad tilsette ved høgskulane hadde tid og høve til å leite dei fram.

 

Eit anna atterhald knytt til materialet er at det ikkje fortel kva kjønnsfordelinga er på studentar som har fullført studiet. Ein kan rekne med at det vil variere i kva grad det i tala er fanga opp studentar som slutta undervegs i studiet eller som strauk på eksamen. Ingen av delane er elles noko hinder for at studentane likevel kunne ha fått seg arbeid som journalistar.

 

Kvinneandel blant norske journaliststudentar.

Prosentvis andel kvinner for alle utdanningar (1987-2001), gjennomsnitt for alle utdanningar for alle år og for kvar utdanning.

 

GK

Bodø

Oslo

Stavanger

Volda

Gj.sn.

87

 

44

 

 

 

44

88

 

47

 

 

 

47

89

 

53

 

 

 

53

90

 

70

 

 

58

64

91

 

60

 

 

48

54

92

 

48

 

 

64

56

93

 

61

 

 

57

59

94

 

59

59

 

49

56

95

 

45

58

 

57

53

96

 

62

58

 

59

59

97

 

54

46

 

50

50

98

 

50

50

 

69

56

99

48

57

49

63

55

54

00

55

66

62

50

58

58

01

59

60

65

65

66

63

gj.sn.

54

56

56

59

57

 

 

Tala tyder på at gjennom heile 1990-åra har kvinnefleirtal i studentmassen heller vore regelen enn unntaket. I året 1997 var det like mange mannlege studentar som kvinnelege studentar – dei andre åra har kvinnene vore i fleirtal.

 

Sidan 1999 har kvinneandelen auka kvart år, og er i dag oppe på det høgaste nivået nokon gong, om ein ser ein vekk frå året 1990 då statistikken berre omfattar to utdanningar. Det er altså nærare 2/3 kvinnefleirtal enn 50/50 fordeling på journalistutdanningane – sjølv om det ikkje finst særlege opptaksreglar  som favoriserer kvinner.

 

Hovudtendensen er den same for alle utdanningane, sjølv om tala kan variere mykje frå år til år. I journalistkulla som tok til på studia hausten 2001 er det 2/3 kvinner i Oslo, Stavanger og i Volda, medan det i Kristiansand og i Bodø er 60 prosent kvinner.

 

3. Lærarar etter kjønn

 

Det er store problem knytt til klassifisering av lærarar på journalistutdanningane. Studieopplegga er ulike, lærarar kan ha lausare og tettare tilknyting til journalistutdanninga, og lærarar kan ha permisjonar eller andre typar fråvære.

 

I presentasjonen er det difor ikkje prøvd  å lage eit  tal eller ein prosentandel for kvinnelege journalistlærarar i Noreg. I staden er kvar utdanning presentert for seg, og med eit oversyn over kjønnsamansetjinga av dei fast tilsette, og i tillegg ein presentasjon av data for alle lærarar – både faste og mellombels tilsette.

 

Sjølv om slike moment gjer det vanskeleg å vite om ein har fått fram eit konsistent materiale er det likevel ikkje tvil om at menn dominerer på lærarsida på alle utdanningane.

 

Oversikten over lærarstaben er basert på opplysningar journalistutdanningane sjølve har kome med via, vevsider, e-post og telefon.

 

 

Bodø:

 

Fagstaben ved Senter for journalistikk i Bodø er samansett av  3 kvinner og 6 menn.

Høgskulelektor Hege Lamark har stått sentralt i oppbygginga av journalistutdanninga i Bodø.

 

 

Kristiansand:

 

Ved Mediehøgskolen Gimlekollen er det 2 kvinner tilsett på heiltid, og 14 menn på heil/deltid. Mediehøgskolen har nett sendt søknad til Sørlandets Kompetanseforum om midlar til å opprette to stipendiatstillingar for kvinner hausten 2002.

 

 

 

Oslo:

Ved journalistutdanninga i Oslo er undervisningspersonalet dette studieåret samansett av 4 kvinner i faste stillingar, ein kvinneleg vikar. Ni menn er fast tilsette i fulle stillingar, to er i halve stillingar og to er vikarar.

 

 

Stavanger:

 

Undervisningspersonalet i inneverande studieår er samansett av 1 kvinne pluss ein kvinneleg timelærar, og tre menn. Den faglege leiaren for utdanninga er Else Beth Roalsø.

 

 

Volda:

 

På ei liste over tilsette har Avdeling for mediefag 28 namn. Av desse er det ni menn som underviser i journalistikk. Blant dei fast tilsette med tilknyting til journalistikk er det ingen kvinner. Journaliststudentane møter to-tre kvinner i samband med språkundervisninga, i einskilde tekniske kurs og i einskildførelesingar, men då helst i medievitskap.  Ei av desse kvinnene har fagleg ansvar for 1. årsstudentane i avis.

 

 

 

4. Pensum

 

Som det står nemnt ovanfor har utdanningane ulike faglege profilar, noko som også skaper problem i klassifiseringa av pensumstoff. Voldas 12 vekttal medievitskap er  i Volda ikkje definert som journalistikk. Men ved ein gjennomgang vil ein sjå at ein del av Voldas medievitskaplege pensumstoff er å finne på pensumlista også til dei reindyrka journalistutdanningane.  Eit døme på dette er Jostein Gripsruds bok: ”Mediekultur. Mediesamfunn”, som i Volda er på pensum i medievitskap, medan boka også er pensum i journalistikk på dei andre utdanningane.  Pensum i medievitskap i Volda vart difor gjennomgått  særskilt, og pensumreferansar som stod på pensumlista minst ein annan stad vart då klassifisert som journalistikkpensum også i Volda.

 

Som ein generell kommentar må det seiast at svært få av dei i alt 219 referansane (bøker og artiklar) er brukte på fleire lærestader.  9 av bøkene er i bruk ved alle journalistutdanningane, og 5 er i bruk på fire av fem utdanningar. Heile 160 bøker eller  3/4 av alle pensumreferansane er i bruk berre ved ei utdanning.

 

Det er ikkje her teke omsyn til sidetal, eller om innhaldet i bøkene kan vere dekt på tilnærma same måte av andre forfattarar på lista. Gjennomgangen av pensum er baset på pensumlister henta frå heimesidene til kvar enkel journalistutdanning. Pensumlistene vart lasta ned frå nettet i byrjinga av september 2001.[1]

 

 

 

Bruk av pensummateriale på norske journalistutdanningar 2001

Blir brukt på alle 5 utdanningane

9

Blir brukt på 4 utdanningar

5

Blir brukt på 3 utdanningar

12

Blir brukt på 2 utdanningar

33

Blir brukt på 1 utdanning

160

Pensumreferansar i alt

219

 

Dei 14 bøkene som vart brukte på fire eller fem lærestader er presenterte nedanfor:

 

Bøker som er brukte på alle lærestader i journalistikk:

 

Brurås, Svein 2000: Etikk for journalister. Fagbokforlaget, Bergen

Gripsrud, Jostein 1999: Mediekultur, mediesamfunn. Oslo, Universitetsforlaget.

Njaastad, Olav 1999: TV-journalistikk. Bildenes fortellerkraft. Oslo, Ad NotamGyldendal

Bech-Karlsen, Jo 2000: Reportasjen. Universitetsforlaget, Oslo

Røe, Knut 1994: Intervjuet i radio og fjernsyn. 2.utg. Oslo, Vett og viten,1994.

Østlyngen, Trine og Turid Øvrebø 1999: Journalistikk. Metode og fag. Oslo, Ad Notam Gyldendal

Øy, Nils E: Mer offentlighet. Meroffentlighet etter Offentlighetsloven. Lommebok, 2.revidert utgave, Fredrikstad, Institutt for Journalistikk.

Øy, Nils E. 1999: Offentlighetsloven med forskrifter, offentlighet i kommuneloven, andre offentlighetsregler og taushetspliktregler i forvaltningsloven. 6. revidert. utgave, Kristiansand, Høyskoleforlaget, 1999.

Aarønæs, Lars: Pressespråket. Aneholmen forlag.

 

 

Bøker som er brukte på fire av fem lærestader i journalistikk:

 

Allern, Sigurd 1997: Når kildene byr opp til dans. Et søkelys på profesjonelle kildeorganisasjoners mediestrategier og nyhetsinnflytelse. Oslo, Pax

Fossum, Egil 1991: Er nå det så sikkert? Journalistikk og kildekritikk. Oslo, Cappelen

Sogstad, Knut 1996: Layout. Journalistisk presentasjon. IJ-forlaget, Fredrikstad.

Østbye, H., Helland, K, Knapskog, K., Hillesund, T. 1998: Metodebok for mediefag. Fagbokforlaget

Øy, Nils E. 1995: God, kritisk journalistikk skal ikke straffes. Institutt for Journalistikk, Fredrikstad

 

 

Eit fellestrekk ved bøkene er at dei er nye, dei dekkjer sentrale emne i journalistikk som fag (etikk, språk, juss, lay-out, kjeldebruk mm.), og dei er med eit unntak skrivne av menn. Østlyngen og Øvrebø  si grunnbok er slik sett unntaket  som stadfester regelen. Den neste boka med kvinneleg forfattar er høgskulelektor Hege Lamark si bok om portrettintervjuet, som er i bruk på tre av dei fem utdanningane. Førsteamanuensis Elisabeth Eide er representert i fire av dei samla pensumreferansane som redaktør og artikkelforfattar. Blant desse er ”Narrespeil. Kjønn, sex og medier”  i bruk i Oslo og Bodø, medan”Langdistanseløpet. En eksplorerende undersøkelse om reportasjen” står på pensumlista i Oslo og Stavanger.

 

Ser ein på heile samlinga er 27 av pensumreferansane skrivne av kvinner, tre av bøkene har kvinner som redaktør(ar), og i seks av bøkene er det både mann og kvinne som redaktør. Dette betyr at 12-13 prosent av alle bøkene på pensum i norske  journalistutdanningar er skrivne eller redigerte av kvinner.

 

Om ein ser nærare på dei fem utdanningane kan ein få fram kvinnenes andel av pensum:

 

Andel bøker skrivne av kvinner på pensum ved norske journalistutdanningar

Lærestad

Prosent kvinner på pensum

Oslo

20

Bodø

14

Stavanger

13

Kristiansand

12

Volda

4

Gjennomsnitt

13

 

Tabellen syner at Bodø, Stavanger og Kristiansand ligg nær gjennomsnittet. Høgskolen i Oslo ligg klart over gjennomsnittet ved at 20 prosent av bøkene og artiklane på pensum er skrivne av eller redigerte av kvinner. Volda ligg like klart i andre enden av skalaen ved at berre fire prosent av pensumreferansane er skrivne av kvinner.

 

Eit viktig moment er i denne samanhengen er at utdanningane set bøker skrivne av eigne tilsette på eigne pensumlister. Dette skjer på alle lærestadene. Dei fleste av desse eigenproduserte bøkene står berre på pensum på eigen lærestad.

 

Tal på eigenproduserte bøker som berre står på pensum på eigen lærestad

Lærestad

Pensumreferansar

Oslo 1)

13

Bodø

5

Kristiansand 2)

5

Volda 3)

5

Stavanger

1

1) For Oslo er også oppgåver skrivne av journaliststudentar rekna som eigenproduserte

2) Alle referansar som står oppført som med Mediehøgskolen som utgjevar er rekna som eigenproduserte bøker.

3) Bøker skrivne av Nils E. Øy (dosent II) er rekna med blant dei eigenproduserte bøkene

 

 

 

Vedlegg 1:

 

Pensumreferansar etter frekvens

 

Pensumreferansar på norske journalistutdanningar hausten 2001, ordna etter frekvens (referansane som er brukte på flest utdanningar står først på lista).

(lista er tilgjengeleg i den trykte utgåva av rapporten og i word95-versjonen.)


[1] Ein tidleg versjon av dette notatet vart sendt som vedlegg til ein søknad tilRådet for anvendt medieforsking. Ved ein feil vart då ikkje delar av pensum i journalistikk ved journalistutdanninga ved høgskulen i Stavanger med oversynet over pensum. Dette er retta i denne nye utgåva av notatet.